همین مطلب در شماره 53 مجله عدالت

از « ظاهر قرآنی » و « ظاهر اسلامی » تا «هویت مدرن»

بین  سه  مفهوم « ظاهر قرآنی »  و « ظاهر اسلامی»  و « هویت جدید»  که  هرکدام  دارای  یک فرآیند  تاریخی و فرهنگی  ویژه  است،  هیچگونه  ترتیب  وتوالی به حسب  زمانی  وجود  ندارد. به ویژه اینکه مفهوم سوم، از مفاهیمی است که مدرنیته غربی بدان دامن زده است.  مدرنیته در تاریخ اندیشه چیزی جز یک موضع روشن ومعین عقل بشری در برابر این پرسش نیست که : چگونه ما می توانیم واقعیت را، آنگونه که هست، بشناسیم؟ وهنگامی که ما وقعیت را شناختیم، چگونه ممکن است که این معرفت را بدون اجبار واکراه در خود آگاه انسانها، نهادینه کنیم؟ اکنون ما نمی خواهیم که بیش از این به مدرنیته بپردازیم وآن را به لحاظ تاریخی تحلیل کنیم. این موضوع  را ما در ویرایش  دوم کتاب « نقد عقل اسلامی »

مدتی بود که از ارسال مطالب بلند وبالا خود داری می کردم، ولی بازهم تصمیم گرفتم که به مرور بخش هایی از ترجمه هایم در معرض دید دوستان قرار دهم، امیدوارم که هم مورد استفاده قرارگیرند وهم مورد نقد وارزیابی . دراین قسمت بخش هایی از مقاله محمد ارکون را به اشتراک می گذارم، امیدوارم که مورد استفاده قرار گیرد ( این مقاله قبلا در مجله عدالت ،ارگان نشراتی وزارت عدلیه چاپ شده است)  

 چارچوب نظری بحث

ممکن است که دیدگاه های ویژه هر گروه اجتماعی ویا یک ملتی در مورد آن چیزی که امروزه « فرد » نامیده می شود به سادگی بدست نیاید. زیرا دید گاه ها ونقطه نظرات هر ملتی یا به طور ضمنی در لابلای عقاید، رفتارهای اجتماعی و عنعناتی به جا مانده از گذشتگان ویا به طور آشکارا در مثلها، حکایات، افسانه ها ، متون دینی وادبیات رسمی شان تجلی می کند. این گفته در مورد ملت هایی صحیح است که دارای فرهنگ مکتوب ومدون است ولی  جامعه بشری که دارای فرهنگ مکتوب نیست قضیه فرق می کند. « پیر بوردیو» ، اندیشمند فرانسوی، دراین مورد،  در پژوهش های خود از  اصطلاح  « حس عملی » سخن می گوید؛ حس عملی دلالت بر اخلاق  و آداب واهمیت کارکردی وتجربی انها  در زندگی یک جمع  دارد. ونیز حس عملی اشاره به فرهنگ غیر مکتوب وغیر ارادی مثل« ارزش ها»، «قوانین»  و« سرمایه های نمادین» دارد که بیانگر جایگاه هرفرد ازاعضای  جامعه ، مسولیت های مشترک آنان ،  همبستگی مکانیکی میان انان وابزار های ارتباطی  است که درهر جامعه ای ممکن است وجود داشته باشد. « حس عملی » به این معنا فرصت بروزوظهور یک شخصیت آ زاد ومستقل را در میان  اعضای جامعه نمی دهد. حتی در چنین جامعه ای برای فرد اجازه نقد هنجارها وزندگی جدا از زندگی رایج داده نمی شود.

لذا بسیار ضروری است که ما در این پژوهش قبل از ورود به اصل مبحث به مسایلی بپردازیم که برای طرح مساله «جایگاه فرد در سنت وفرهنگ اسلامی» ، ضروری است. بدون شک زمینه های تاریخی ، سیاسی ، جغرافیایی    وانسان شناسی در فرهنگ اسلامی بسیار وسیع وگسترده است لذا طرح مبحث مفهوم فرد در سنت اسلامی با در نظرداشت تمام جنبه های فوق برای پژوهشگر کاری است بس دشوار وپیچیده. اگر بخواهیم با چنین رویکردی به مساله نگاه کنیم، باید تمام ملت ها وجوامعی را در نظر بگیریم که آنها از یکسو دارای فرهنگ مکتوبی نیستند (یعنی از خود دارای فرهنگ وارزشهای ویژه است که ممکن است هیچ ربطی به اسلام نداشته باشد) واز سوی دیگر منسوب ومربوط به جهان اسلام است. به عبارت دیگر آ نها دارای انواع  هنجار های رفتاری ، نهادهای اجتماعی ووابستگی های ویژه است که بیشتر ریشه  در مرحله « حس عملی » و فرهنگ های شفاهی دارد ، یا  به آموزه های  دولت ملی به مفهوم جدید.